16/10/10

Οι Βρικόλακες στην Παράδοση

"The Vampire", Edvard Munch


Τα Βαμπίρ είναι τριγύρω μας. Και δεν εννοώ ότι υπάρχουν βαμπίρ, αλλά σειρές, ταινίες, βιβλία, ακόμα και παρωδίες. Μια γενικότερη τρέλα βρίσκεται παντού γύρω μας! Όμως ποιοι από εμάς γνωρίζουν πραγματικά από ποιες παραδόσεις προέρχονται αυτοί οι μύθοι; Από την αρχαιότητα και σε σχεδόν όλα τα μέρη του κόσμου εμφανίζονται μύθοι σχετικά με πλάσματα μεταφυσικά, που πίνουν αίμα και είναι κακόβουλα προς τους ζωντανούς ανθρώπους.

Η πρώτη αναφορά σε έναν τέτοιο «δαίμονα» ήταν από τους Πέρσες, με πλάσματα που να προσπαθούν να πιουν το αίμα νεαρών αντρών. Επίσης, στην περιοχή της Μεσοποταμίας, έχουμε την αναφορά σε ένα πλάσμα με το όνομα Lilitu, μία γυναίκα δαίμονα που πέρασε αργότερα και στην εβραϊκή παράδοση. Αυτή επιτιθόταν σε παιδιά και σε γυναίκες και σχετιζόταν με τα λιοντάρια, τις ερήμους, τις καταιγίδες και τις αρρώστιες. Ήταν σεξουαλικά επιθετική προς τους άντρες, αλλά δεν μπορούσαν να συνουσιαστούν φυσιολογικά.

Στην Ινδία δεν είναι μόνο οι δαίμονες που πίνουν ανθρώπινο αίμα, αλλά και οι θεότητες. Πιο συγκεκριμένα, η θεά Κάλι ήταν στενά συνδεδεμένη με σκελετούς και με αίμα. Ένα άλλο πλάσμα της ινδικής παράδοσης που έχει κάποια σχέση με τον βαμπιρισμό είναι το Vetala, το οποίο ήταν κάτι σαν φάντασμα που καταλάμβανε νεκρά σώματα σαν εργαλεία για να κινηθεί και ήταν πολύ εχθρικά προς τους ανθρώπους.


Στην Αρχαία Ελλάδα, αλλά και στην Ρώμη, υπήρχαν αντίστοιχοι δαίμονες. Χαρακτηριστικές είναι η Έμπουσα και η Λάμια για τους Αρχαίους Έλληνες και η Στριξ, τόσο για αυτούς όσο και για τους Ρωμαίους. Η Έμπουσα ήταν ένα φάντασμα που το έστελνε η Εκάτη ως προάγγελο δυστυχιών και τρεφόταν με ανθρώπινες σάρκες. Η Λάμια καταβρόχθιζε και αυτή ανθρώπινες σάρκες, αλλά κυρίως παιδιά. Ο μύθος μας λέει πως ήταν βασίλισσα της Λιβύης και είχε σχέση με τον Δία, με τον οποίον είχαν κάνει πολλά παιδιά, τα οποία όμως τα σκότωσε όλα η Ήρα. Έτσι, η Λάμια από την στενοχώρια της μεταμορφώθηκε σε τέρας που έτρωγε παιδιά. Η Ήρα την καταδίκασε να μην κοιμάται ποτέ, ο Δίας όμως την λυπήθηκε και της έδωσε την δυνατότητα να βγάζει τα μάτια της όποτε ήθελε. Στριξ σημαίνει κουκουβάγια. Την αρχαιότητα αυτό το πτηνό θεωρούνταν κακός οιωνός, που τρεφόταν με ανθρώπινη σάρκα και αίμα.

Παρόμοια πλάσματα εμφανίζονται τόσο στην αρχαιότητα, όσο και αργότερα σε όλες τις ηπείρους. Στην Αφρική έχουμε τους asanbosam, adze και impundulu και στην Μαδαγασκάρη κάνουν λόγο για τον ramanga, που θεωρείται βαμπίρ που πίνει το αίμαι και τρώει τα νύχια από τα θύματά του. Στην Αμερική έχουμε τον Loogaroo, που πρέπει να προέρχεται από μία μίξη αντιλήψεων του γαλλικού και του αφρικανικού βουντού. Αλλά και στις περισσότερες χώρες της Ασίας υπάρχουν θρύλοι με βρικόλακες. Χαρακτηριστικοί είναι οι κινέζικοι μύθοι για τους Jiang Shi, τους κινέζικους βρικόλακες.

Αλλά η σημερινή μας αντίληψη για τους βρικόλακες έχει την βάση της κυρίως στην περιοχή των Βαλκανίων και γενικότερα στην Ανατολική Ευρώπη. Η ίδια η λέξη βαμπίρ δεν είναι σίγουρο από πού προήλθε, αλλά πολλοί υποστηρίζουν ότι έρχεται από την λέξη upir στα σλαβικά. Ο λαός πίστευε πως κάποιος γινόταν βαμπίρ όταν είχε κάνει κάποιου είδους συμφωνίας με τον διάβολο, από τον κακό τρόπο ζωής του, από την ταφή του σε μη αγιασμένα εδάφη ή είχε φάει κρέας προβάτου που το είχε δαγκώσει λύκος ή λυκάνθρωπος. Επίσης πίστευαν ότι και μερικοί λυκάνθρωποι όταν πέθαιναν μπορεί να μετατρέπονταν σε ισχυρούς βρικόλακες. Ειδικά στον Μεσαίωνα, το άνοιγμα τάφων ήταν πολύ συχνό προς αναζήτηση βρικολάκων, ώσπου τον 18ο αιώνα η Μαρία Τερέζα Αυτοκράτειρα της Αυστρίας το απαγόρεψε, μετά από δήλωση του απεσταλμένου της ότι δεν υπάρχουν βαμπίρ.

Όμως ο μύθος και η προκατάληψη ήταν βαθιά ριζωμένα στον λαό και έτσι η παράδοση επιβίωσε. Το πρότυπο του βρικόλακα που εντυπώθηκε στο μυαλό του λαού είναι εκείνο του ρουμανικού Strigoi, το οποίο είναι μια βασανισμένη ψυχή που βγαίνει από τον τάφο, έχει τη δυνατότητα να μεταμορφώνεται σε ζώα, αορατότητα και την ικανότητα να τραβούν τη ζωτικότητα των θυμάτων τους μέσα από τα αίμα τους.

Παρά τις διαφοροποιήσεις ανάλογα με τον τόπο και τον χρόνο που υπήρχε ο καθένας από αυτούς τους μύθους υπάρχει και ένα κοινό σημείο. Κανένας βρικόλακας δεν μπορεί να περάσει το νερό και ιδιαίτερα το θαλασσινό.

Στην Ελλάδα δεν θα μπορούσαμε να μην έχουμε μύθους που να σχετίζονται με αυτά τα υπερφυσικά όντα. Οι λεγόμενοι Βουρβούλακες της Μυκόνου είναι οι χαρακτηριστικότεροι Έλληνες βρικόλακες. Αλλά επίσης υπάρχει και μία ολόκληρη λίστα από νησάκια και μέρη που ο θρύλος θέλει να κατοικούνται από τέτοιους κατοίκους.

Νησάκι Μπαου - Απέναντι από το λιμάνι της Μυκόνου Υφαλος Παναγιά η Νησιώτισσα ή Θεανώ - Βόρεια Εύβοια
Νησίδα Καμένη - Σαντορίνη
Νησί Τάφος - Κεφαλονια
Βραχονησίδα Νεκροθήκες και νησίδα Πλατύ - Ψεριμος
Βρυκολακονησια - Βόρεια Σκύρος
Βραχονησίδα Καλαθάς - Χανιά
Δαιμονονησια - Βόρειες Σποράδες
Βραχονησίδα Γονι - Οινουσες
Νησίδα Βενετικό – Χίος
Ποντικονήσι - Κέρκυρα

Για το Ποντικονήσι η παράδοση αναφέρει πως χρησίμευε παλαιότερα σαν νεκροταφείο και ως τις μέρες μας πιστεύετε ότι όταν δύει ο ήλιος οι βρικόλακες βγαίνουν και περιφέρονται στην επιφάνεια.

Και μια μικρή ιστορία για τον Μυκονιάτη Βουρβούλακα. Τον 18ο αι. μ.Χ. έζησε στη Μύκονο ένας πολύ άγριος πειρατής, ο διάσημος Κασιλυβας. Κάποια μέρα λοιπόν, βρέθηκε σκοτωμένος σε ένα χωράφι και οι κάτοικοι του νησιού πήραν το πτώμα του και το έθαψαν. Μετά την κηδεία του όμως, άρχισε να εμφανίζεται σε διάφορα σημεία του νησιού, να προκαλεί ζημιές και να τρομάζει τον κόσμο. Είχε γίνει Βουρβουλακας, όπως αποκαλούν οι Μυκονιάτες τους Βρικόλακες. Οι Μυκονιάτες άρχισαν να κάνουν λιτανείες και ξορκισμούς και κάποια στιγμή αποφάσισαν να τον ξεθάψουν και να ξεριζώσουν την καρδιά του. Έτσι και έγινε και την καρδιά του την πέταξαν σε μια περιοχή στον Όρνο που ακόμα και σήμερα αποκαλείται Καρδιοκαύτης. Ξανάθαψαν το πτώμα του στο νεκροταφείο, αλλά ο Βουρβούλακας δεν εξοντώθηκε. Αντίθετα αγρίεψε περισσότερο. Έσκιζε τα ρούχα στις μπουγάδες, πετούσε ξερολιθιές στις πόρτες έβαζε φωτιά στα σπίτια και έσπερνε τον πανικό στο νησί. Τελικά οι νησιώτες πήραν την πληροφορία ότι για να πεθάνει ο Βουρβούλακας έπρεπε να τρυπηθεί από Τουρκικό σπαθί και αφού έκαναν την πληροφορία πράξη, ησύχασαν από το μαρτύριο. Στη Μύκονο γίνονται από τότε πολλά αστεία στο όνομα του τρομερού Βουρβούλακα, ενώ δεν είναι λίγοι αυτοί που ισχυρίζονται ότι τον έχουν δει να τριγυρνάει στη Σαπιονερα.

Αυτές ήταν λίγες πληροφορίες σχετικά με τους θρύλους και τις παραδόσεις γύρω από τους βρικόλακες. Σήμερα, μελετώντας το βιβλίο του Μπραμ Στόκερ Dracula,το πιο χαρακτηριστικό δείγμα βαμπίρ, μπορούμε να πούμε πως δεν έχουμε να κάνουμε με μεταφυσικά όντα, αλλά με μια γενετική αρρώστια του αίματος, πολύ σπάνια, που ονομάζεται πορφυρία. Τα συμπτώματά της θυμίζουν αυτά των βρικολάκων αφού, λόγω έλλειψης ερυθρών αιμοσφαιρίων παρατηρείται υπερευαισθησία στο φως. Επίσης, εκείνος που πάσχει από αυτή την ασθένεια υποφέρει από φοβερές παραμορφώσεις, δηλαδή το σύστημα που είναι υπεύθυνο για την κατανομή των τριχών στο σώμα λειτουργεί ανώμαλα και επίσης η μύτη και τα δάχτυλά του ατροφούν και συρρικνώνονται σε σημείο που να μοιάζουν αρπακτικού πουλιού. Η εξέλιξη της ασθένειας φέρνει δυσκαμψία των χειλιών και τον ούλων και ο μορφασμός στον οποίο οδηγείται ο πάσχοντας αναγκαστικά αφήνει να φανούν τελείων τα δόντια του. Έχοντας όλα αυτά κατά νου δεν είναι δύσκολο να συμπεράνει κανείς ότι ο διάσημος Κόμης Δράκουλας και οποιοσδήποτε στο παρελθόν θεωρήθηκε βρικόλακας έπασχε από αυτή την ασθένεια.